Stefan Zabieglik

Eseje ekonomiczne Davida Hume’a

Dawid Hume, czołowy przedstawiciel Oświecenia szkockiego, znany jest u nas głównie jako filozof. W artykule przedstawiono jego poglądy ekonomiczne, które odegrały znaczący wpływ na kształtowanie się klasycznej ekonomii, a zwłaszcza na twórczość innego wybitnego filozofa szkockiego, Adama Smitha.

David Hume był znany swoim współczesnym przede wszystkim ze swoich esejów [1] oraz sześciotomowej Historii Anglii [2]. To właśnie one, a nie dzieła filozoficzne, sprawiły, że stał się wówczas autorem powszechnie czytanym. Gdy 
w 1748 roku ukazały się Badania dotyczące rozumu ludzkiego , na okładce nie było jeszcze nazwiska Hume’a; podano natomiast, że napisał je „autor Esejów moralnych i politycznych ”. W liście z 13 stycznia 1742 roku do Henry’ego Home’a (późniejszy lord Kames), który wcześniej informował go o powodzeniu Esejów w Londynie, Hume pisał: „Mogą one okazać się czymś na podobieństwo nawozu z marglem [3] i przybliżyć pozostałą część mej filozofii, która jest solidniejsza, choć ma twardszą i oporniejszą naturę” [Hume 1994, 10]. Gdy 
w 1748 roku ukazało się 12 nowych esejów zatytułowanych Political Discourses , poświęconych głównie zagadnieniom politycznym i ekonomicznym, miały one takie powodzenie, że jeszcze przed końcem tego roku edynburski wydawca przygotował ich drugą edycję, a dwa lata później – trzecią. Jeden z biografów Hume’a napisał, że Eseje ukazują wszechstronność zainteresowań oraz cechy osobowości ich autora: „Wiele można dowiedzieć się o Humie jako człowieku 
z tych dwudziestu siedmiu, na wpół popularnych, ale solidnych esejów; być może więcej niż ze wszystkich 1100 stron Traktatu [Greig 1934, 115].

Jednym z powodów wybrania przez Hume’a takiej formy prezentowania swoich poglądów mogło być niepowodzenie, z jakim spotkało się początkowo jego pierwsze wielkie dzieło, czyli Traktat o naturze ludzkiej (1739–1740). 
W eseju Of Essay Writing (O pisaniu esejów), który ukazał się tylko w wydaniu z 1742 roku (vol. II), autor wyraził nadzieję, że jego zbiór esejów spotka się 
z zainteresowaniem nie tylko światka uczonych, ale też szerszych kręgów czytającej publiczności [zob. Hume 2004]. W rozdz. I Badań dotyczących rozumu ludzkiego , które po raz pierwszy zostały wydane pt. Philosophical Essays (1749), Hume dokonał porównania dwóch rodzajów filozofii: 1) „ścisłej i zawiłej” ( accurate and abstruse ) oraz 2) „popularnej i przystępnej” ( the easy and obvious philosophy ) [BDR, I, 4]. Opowiadając się za złotym środkiem między kimś zajmującym się wyłącznie filozofią ( the mere philosopher ) a kompletnym nieukiem ( the mere ignorant ), naszkicował wzór człowieka doskonałego 
( the most perfect charakter ), który „odznacza się w równej mierze zamiłowaniem do książek, towarzystwa i życia praktycznego, zachowując w obcowaniu 
z innymi ową bystrość umysłu i wrażliwość, którą wytwarza kontakt z literaturą piękną, a w życiu praktycznym – rzetelność i dokładność, do jakiej z natury rzeczy prowadzi dobra filozofia”. Hume uważał, że do propagowania i kształtowania takiej wszechstronnie rozwiniętej osobowości najbardziej odpowiednia jest właśnie forma eseju. Dla takiego czytelnika bowiem

[...] nie ma nic użyteczniejszego nad utwory w łatwym stylu i typie, które nie odciągają zanadto od życia, nie wymagają do swego zrozumienia głębokich studiów ani odcięcia się od świata, a sprawiają, że czytelnik powraca do ludzi pełen szlachetnych uczuć i mądrych nauk, dających się zastosować w każdej życiowej potrzebie. Dzięki takim utworom cnota staje się ponętna, nauka przyjemna, towarzystwo pouczające, a samotność – nie nudna [BDR, I, 6].

Co prawda, eseje Hume’a z biegiem czasu stawały się artykułami o poważniejszym charakterze, a z późniejszych zbiorów usunął nawet kilka z nich 
(m.in. wspomniany Of Essay Writing ) jako „zbyt błahe” ( too frivolous ).

Hume napisał w sumie 49 esejów [4], z których większość podejmuje zagadnienia należące do trzech grup tematycznych: estetyka, polityka i ekonomia. Już za życia autora były one wielokrotnie wydawane w różnych kompilacjach 
(w Edynburgu oraz Londynie) i przez niego samego redagowane, dodawane lub usuwane. W wydaniu zbiorowym dzieł Hume’a z 1758 roku, zatytułowanym Essays and Treatises on Several Subjects , eseje zostały zebrane pod wspólnym tytułem Essays, moral, political, and literary i podzielone na dwie części. 
W części II znalazło się 14 esejów, z których siedem dotyczyło zagadnień ekonomicznych. Oto ich tytuły: Of Commerce (O handlu [5]), Of Money (O pieniądzu), Of Interest (O procencie), Of the Balance of Trade (O równowadze hand-lowej), Of the Jealousy of Trade (O zazdrości handlowej), Of Taxes (O podatkach) i Of Public Credit (O długu publicznym). Poza dwoma, O handlu 
i O podatkach [Hume 2000], nie były one tłumaczone na język polski.

W czasach Hume’a ekonomia, zwana wtedy „ekonomią polityczną” ( political economy ), nie była jeszcze samodzielną nauką. Na uniwersytetach szkockich zagadnienia ekonomiczne wykładano w ramach przedmiotu „filozofia moralna” ( moral philosophy ) [Zabieglik 2001], a przymiotnik „polityczna” nawiązywał raczej do „polityki” w znaczeniu Arystotelesa niż – jak to jest dzisiaj 
– odnosił się do bieżącej działalności partii politycznych. Gdy w 1752 roku Adam Smith (1723–1790) rozpoczynał wykłady z filozofii moralnej w Glas-gow, przedmiot ten obejmował teologię naturalną, etykę, jurysprudencję i politykę. W ramach ostatniej części – jak relacjonował słuchacz tych wykładów 
J. Millar – Smith badał „te polityczne regulacje, które opierają się nie na sprawiedliwości , lecz na zasadzie korzyści , i są obliczone na zwiększenie bogactwa, siły i pomyślności państwa. Pod tym względem analizował on polityczne instytucje w odniesieniu do handlu, finansów, instytucji kościelnych i politycznych”. W ostatnich latach pracy akademickiej tę właśnie część Smith coraz bardziej poszerzał [Zabieglik 2003, 24].

Przez wiele wieków autorzy podnoszący problematykę ekonomiczną nawiązywali mniej lub bardziej do poglądów Arystotelesa wyłożonych w jego Polityce . W okresie Odrodzenia, gdy włoskie miasta poszukiwały dróg wzbogacenia się, zaczął kształtować się system zwany merkantylizmem, oparty na koncepcji równowagi handlowej. Zgodnie z tym systemem państwo bogaci się, gdy jego zasoby kruszców (złoto i srebro) rosną. Doktryna ta została przejęta przez czołowe państwa europejskie, które starały się ją realizować głównie na trzy sposoby: 1) pozyskiwanie złota, srebra i surowców z kolonii; 2) nakładanie ceł importowych i wprowadzanie monopoli handlowych, mających na celu zatrzymywanie pieniądza kruszcowego w kraju; 3) zwiększanie eksportu dostarczającego pieniądza kruszcowego. W wypadku Anglii, a od 1707 roku Wielkiej Brytanii, polityka merkantylistyczna wyraziła się najpełniej w ustawach nawigacyjnych (od 1651 do 1849 r.), które przyznawały prawo przywozu towarów z krajów pozaeuropejskich i kolonii jedynie statkom angielskim (brytyjskim), a także ograniczały swobodę poszczególnych kolonii i uzależniały je od metropolii 
(co w 2. poł. XVIII w. doprowadziło do ich buntu, a następnie niepodległości).

W XVII i XVIII wieku pojawiały się próby krytyki doktryny merkantylizmu, podejmowane przez pojedynczych autorów, a w połowie XVIII stulecia wystąpili przeciwko niej ekonomiści francuscy, którzy przyjęli nazwę „fizjokraci”. W przeciwieństwie do merkantylistów, utożsamiających bogactwo ze złotem, podkreślali oni znaczenie pracy i rolnictwa (ziemi) jako jedynego źródła bogactwa. Postulowali zarazem odejście od polityki protekcjonizmu, głosząc hasło laissez-faire! („pozwólcie nam działać!”) w odniesieniu do działalności gospodarczej. Ten leseferyzm fizjokratów miał niewątpliwie wpływ na ukształtowanie się teorii liberalizmu ekonomicznego, wyłożonej najpełniej przez Smitha w jego Bogactwie narodów (1776). Hume przyjaźnił się z czołowym fizjokratą A.R.J. Turgotem (1727–1781) i w latach sześćdziesiątych korespondował z nim na tematy ekonomiczne.

Większość esejów ekonomicznych Hume’a ukazała się w wydanym 
w 1752 roku zbiorze Political Discourses (PD). W poniższej tabelce w lewej kolumnie podano angielski tytuł eseju (według powszechnie przyjętej kolejno-ści) i rok jego pierwszego wydania, w prawej zaś – główne tezy [6].

Esej Główne tezy
1 2
Of Commerce (PD, 1752) Traktowany przez Hume’a jako wprowadzenie do esejów zamieszczonych w PD Potęga ekonomiczna państwa i jego siła militarna zależą od mocy wytwórczych oraz przedsiębiorczości obywateli. 
W czasach pokoju nadwyżka siły roboczej może być skierowana do produkcji przedmiotów zbytku i rozwoju sztuk, natomiast podczas wojny może zostać wcielona do wojska. Handel zagraniczny przyczynia się do wzrostu gospodarczego i zwiększania siły militarnej państwa. Dostarcza on zagranicznych towarów luksusowych, przyczyniając się do podnoszenia jakości życia mieszkańców. Handel ten wpływa także na wzrost przedsiębiorczości, co z kolei powiększa tę część siły roboczej, która może być ewentualnie wykorzystana na potrzeby wojska.
Of Money (PD, 1752) Bogactwo kraju stanowią praca i wytworzone przez nią dobra (towary), a nie ilość nagromadzonego złota i srebra. Ilość pieniędzy w obiegu powinna odpowiadać ilości towarów na rynku [7]. Wzrost ilości pieniądza [8] nie wpływa na wzrost bogactwa krajowego [9]. Wzrost ten lub spadek wpływa natomiast proporcjonalnie na wzrost lub spadek cen pracy i jej wytworów. Gospodarka na ogół traci, gdy ze wzrostem ilości pieniądza rosną ceny, gdyż wtedy wytwórczość krajowa nie jest w stanie konkurować z tańszą pracą zagraniczną i jej produktami. Z tego powodu należałoby unikać emisji banknotów (kredytów wekslowych), gdyż zwiększa to ilość pieniądza, co z kolei sprawia, że wytwórczość krajowa staje się mniej konkurencyjna.
Of Interest (PD, 1752) Niska stopa procentowa nie jest symptomem nadwyżki pieniądza, ale koniunktury handlowej. Wzrost ilości pieniądza w kraju – wbrew temu, co głoszą merkantyliści 
– nie spowoduje obniżki stopy procentowej, a tylko zwiększy cenę pracy i ceny towarów. Zmiana stopy procentowej zależy od trzech czynników: popytu na pożyczki; ilości pieniądza wydatkowanego na zaspokojenie potrzeb kredytobiorców; poziomu zysków czerpanych z działalności handlowej.
1 2
Of the Balance of Trade (PD, 1752) Żaden kraj nie może eksportować tylko za pieniądz kruszcowy. Nie należy obawiać się (wbrew doktrynie merkantylizmu) utraty zasobów złota spowodowanej zakupem towarów z importu. Bilans handlowy między krajami zmierza ostatecznie do stanu równowagi (podobnie jak wyrównują się poziomy cieczy w naczyniach połączonych). Jeśli jakiś kraj wydaje pieniądze na towary importowane, wtedy ceny w tym kraju będą spadać, co przyczyni się do poprawy konkurencyjności jego eksportu i pozyskania nowego pieniądza z zagranicy. Każdy kraj czerpie korzyści z surowców, klimatu i umiejętności swych mieszkańców, stąd wolna wymiana produktów (z pewnymi wyjątkami) jest wzajemnie korzystna.
Of the Jealousy of Tra-de ( Essays , Moral , Poli-tical and Literary , 1760) Niesłuszne są obawy merkantylistów, że dla bogactwa narodowego danego kraju niekorzystny jest rozwój gospodarczy i pomyślność jego sąsiadów. Przeciwnie, ubóstwo tych ostatnich sprawia, że nie mają oni pieniędzy, by nabywać towary eksportowane przez ten kraj, co prowadzi do spadku jego produkcji. Biedne kraje zubażają pozostałe, gdyż nie produkują wystarczająco tyle, by móc uczestniczyć w międzynarodowej wymianie.
Of Taxes (PD, 1752) Robotnicy mogą, do pewnego stopnia, pokrywać wzrost podatków raczej przez wzrost wydajności pracy niż przez zwiększanie im płac. Podobna sytuacja występuje w krajach, gdzie robotnicy pracują wydajniej, aby przezwyciężyć niekorzystne warunki naturalne, jak np. niesprzyjający klimat. Lepiej jest opodatkować towary luksusowe i przed-mioty zbytku, gdyż – w przeciwieństwie do tych pierwszej potrzeby – ich nabywanie nie jest, do pewnego stopnia, konieczne.
Of Public Credit (PD, 1752) Dług publiczny Wielkiej Brytanii grozi szeregiem nie-korzystnych konsekwencji i może prowadzić nawet do narodowego bankructwa. Najgorszym skutkiem może być to, że za jakiś czas interesy milionów wierzycieli zostaną poświęcone dla korzyści małej liczby dłużników. Ale jeśli nawet doszłoby do takiej klęski, ludzie wkrótce o niej zapomną i ponownie podejmą ryzykowne praktyki zakupu obligacji.

Poglądy wyrażone w esejach ekonomicznych Hume’a nie tworzą jakiegoś systemu ekonomicznego, ale zawierają kilka ważnych idei, z których część została później rozwinięta przez Adama Smitha, uważanego za ojca klasycznej ekonomii angielskiej. Już w wydanej w 1759 roku Teorii uczuć moralnych 
Smith, wówczas profesor filozofii moralnej na Uniwersytecie w Glasgow, pisał 
o swym starszym koledze:

Przyczynę tego, dlaczego podoba nam się to, co pożyteczne, omówił ostatnio genialny i sympatyczny filozof, który łączy najdalej idącą głębokość myślenia z elegancją stylu i posiada za szczęśliwym zrządzeniem losu rzadki talent traktowania najbardziej zawiłych tematów nie tylko z największą jasnością, ale i żywością pióra [Smith 1989, 264].

Z kolei w słynnym dziele Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów (1776) Smith, nazywając Hume’a „najznakomitszym filozofem i historykiem naszego wieku” [10], przytacza obszerny cytat z The History of England , zaczynający się od słów:

Większość rzemiosł i zawodów w państwie [...] jest tego rodzaju, iż służąc ogólnym interesom społeczeństwa, są one jednocześnie pożyteczne i przyjemne dla pewnych jednostek; w tym przypadku władze cywilne powinny stale kierować się zasadą, iż rozwój rzemiosł winno się pozostawić jego własnemu biegowi, a rozpowszechnienie pozostawić tym jednostkom, które z nich czerpią korzyści. Można od tej zasady odstąpić, gdy się wprowadza jakieś nowe rzemiosło. Gdy rzemieślnicy stwierdzają, że zyski ich wzrastają, w miarę jak zdobywają przychylność klientów, to starają się zwiększyć jak najbardziej swą wprawę i pracowitość [ industry ] i, jeżeli naturalnego biegu rzeczy nie zakłóci jakaś nieoględna interwencja, ilość ich wyrobów będzie na pewno dostosowana zawsze do popytu [Smith 1954, II, 533].

Hume dodaje zarazem, że powyższa zasada nie obejmuje pewnych zawodów, które są ważne ze względu na funkcjonowanie państwa, a zwłaszcza takich jego struktur, jak finanse, flota i urzędy państwowe.

W innym miejscu tego dzieła Smith pisze, że Hume był pierwszym, który zwrócił uwagę na wpływ handlu i wytwórczości na przemiany cywilizacyjne.

[...] handel i przemysł wprowadził stopniowo do życia mieszkańców ład i należytą organizację, a zarazem wolność i bezpieczeństwo jed-nostek; żyli oni bowiem uprzednio w ciągłym niemal stanie wojny 
z sąsiadami i w niewolniczej zależności od swych zwierzchników. Choć na ten wpływ zwracano najmniejszą uwagę, to przecież jest on znacznie ważniejszy od wszelkich innych. O ile wiem, jedynym jak dotychczas pisarzem, który brał go pod uwagę, jest Hume [Smith 1954, I, 522].

Podstawowa idea ekonomiczna Hume’a, rozwinięta przez Smitha w cytowanym wyżej dziele, wyraża się w postulacie liberalizmu gospodarczego. Należy przy tym zauważyć, że hasła wolności i tolerancji stanowią fundamentalną przesłankę myśli społecznej Hume’a, sformułowaną najkrócej we wstępie do jego Traktatu : „Postępy w myśleniu i filozofii mogą się dokonywać tylko 
w kraju tolerancji i wolności” [TNL, I, 7] [11]. Jako motto do tego dzieła wybrał on słowa rzymskiego historyka Tacyta ( Dzieje I, 1): „Szczęśliwe czasy, kiedy można myśleć, co się chce, i mówić, co się myśli”.

Harry Landreth i David C. Colander, autorzy współczesnego podręcznika Historia myśli ekonomicznej , poświęcają Hume’owi kilka akapitów w podrozdziale Wpływowi prekursorzy myśli klasycznej . Czytamy tam m.in.:

Ekonomia straciła dużo na tym, że David Hume [...] nie poświęcił więcej ze swoich błyskotliwych zdolności analitycznych kwestiom gospodarki, ale na naszej stracie zyskały filozofia, nauki polityczne 
i historia. Hume był osobistym przyjacielem Adama Smitha, a łączny efekt intelektualny ich obydwu, mierząc w kategoriach wpływu na 
następne pokolenia, jest porażający [Landreth, Colander 1998, 
87–88] [12].

Autorzy ci podkreślają wspomniane już łączenie przez Hume’a wolności gospodarczej z wolnością polityczną [13]. W tym kontekście wskazują na aktualność tej myśli w odniesieniu do krajów „Europy Wschodniej i byłego Związku Radzieckiego”, które „zmieniają strukturę swoich społeczeństw i gospodarek” [ibid., 88].

Mark Blaug [Blaug 1992 [14]] zwraca też uwagę na znaczenie dla niektó-
rych nurtów myśli ekonomicznej, jak np. ekonomia poklasyczna (J.S. Mill 
i W.N. Senior) czy „ekonomia dobrobytu”, zasygnalizowanej przez Hume’a 
w jego Traktacie o naturze ludzkiej kwestii isought , nazywanej „gilotyną Hume’a” lub dictum Hume’a .

Dla historyków myśli ekonomicznej Hume jest jednak przede wszystkim propagatorem ilościowej teorii pieniądza [15] i wolnego handlu. Dla przykładu zacytujmy czterech polskich autorów. Zbigniew B. Romanow, podsumowując krótką charakterystykę poglądów szkockiego myśliciela dotyczących wymienionych wyżej zagadnień, pisze:

Konkludując D. Hume stwierdza, że obiektywne prawidłowości ekonomiczne działające samoczynnie w warunkach wolności gospodarczej zapewniają efektywny rozwój gospodarczy i partycypowanie 
w międzynarodowym podziale pracy i specjalizacji. Podkreśla przy tym pozytywną rolę przedsiębiorców i kupców w działalności gospodarczej [Romanow 1999, 35–36].

W podobnym duchu charakteryzuje myśl ekonomiczną Hume’a Gedymin 
B. Spychalski:

Hume pragnął pobudzić pracowitość ludzi nie na drodze przymusu administracyjnego, jak zakładali merkantyliści, ale przez oddziaływanie motywów ekonomicznych, jak choćby zysku. Ten angielski [sic! 
– S.Z.] twórca teorii inflacji był gorącym zwolennikiem wolnego hand-lu, jednak nie odcinał się od umiarkowanej i pośredniej ingerencji państwa, widocznej choćby w polityce pieniężnej. Bez wątpienia swoim założeniem liberalizmu gospodarczego, jednak w części ograniczonego przez państwo, Hume wpłynął na teorię Adama Smitha, 
a także na znacznie późniejszą myśl monetaryzmu [Spychalski 2002, 102].

Stosunkowo najwięcej miejsca koncepcjom ekonomicznym Hume’a, też nazywając go „angielskim” filozofem, poświęcił Janusz Górski, który stwierdza, że dopiero one miały „istotne znaczenie dla rozpropagowania ilościowej teorii pieniądza”. W podsumowaniu autor ten pisze:

Kraj nie powinien [...] troszczyć się o bilans płatniczy. To jest podstawowy i rewolucyjny wniosek płynący z rozważań Hume’a. Samoczynnie działający mechanizm handlu zagranicznego zapewnia każdemu krajowi równowagę bilansu płatniczego w długich okresach. [...] Działający mechanizm przypomina naczynia połączone, a czynnikami przywracającymi równowagę są międzynarodowe przepływy kruszców szlachetnych. Można więc sobie pozwolić na przejście do polityki wolności handlu międzynarodowego. Realizacja tej zasady pozwala na bardziej efektywny rozwój gospodarczy, na zdyskontowanie korzyści płynących z międzynarodowego podziału pracy [Górski 1984, 77–78].

Wacław Stankiewicz, dla którego Hume to „wybitny szkocki filozof i ekonomista”, stwierdza, że zapisał się on „trwale w dziejach myśli ekonomicznej jako twórca rozwiniętej ilościowej teorii pieniądza i teorii bilansu płatniczego. [...] Przez długi okres te koncepcje Hume’a uskrzydlały zwolenników liberalizmu handlowego” [Stankiewicz 1987, 120–121] [16].

W porównaniu z Adamem Smithem u Hume’a widoczny jest jeszcze pewien wpływ merkantylistów, choć krytykował on ich postulat utrzymywania korzystnych bilansów handlowych. W duchu merkantylistycznym utrzymany jest natomiast jego pogląd, że stopniowe zwiększanie podaży pieniądza może mieć wpływ na poziom produkcji i zatrudnienia. Hume uważał także, że choć całkowita ilość pieniądza w skali kraju nie wpływa na realny popyt, to jednak stopniowe jej zwiększanie może w pewnych wypadkach prowadzić do wzrostu popytu. Jego zdaniem, w krótkim okresie gospodarka korzysta ze zwiększania się ilości pieniądza, nie tylko z powodu możliwej absorpcji tymczasowego bezrobocia, ale także zmian w nawykach ludzi do wydawania i oszczędzania. 
W eseju Of Money Hume pisał:

[...] w tym przejściowym okresie, pomiędzy przypływem pieniądza 
a wzrostem cen, rosnąca ilość złota i srebra jest korzystna dla przedsiębiorczości [ industry ] [...]. Łatwo prześledzić pieniądz w jego obiegu przez całe państwo, by przekonać się, że musi on najpierw przyspieszyć pracowitość każdej jednostki, zanim spowoduje wzrost ceny pracy [Hume 1994, 119].

W artykule Notes on Hume’s Philosophy of Political Economy Robert 
Lyon twierdzi, że

oryginalny wkład Hume’a do specyficznych pojęć ekonomicznych 
– poza jego ogólną filozofią ekonomii – odnosi się do teorii monetarnej i handlu międzynarodowego. W teorii monetarnej wprowadził on dwie idee, które znajdowały się poza głównym nurtem myśli ekonomicznej aż do obecnej epoki Keynesa. Pierwszą jest pojęcie ważności zmiennej czasu w analizie ekonomicznej, odróżnienie krótkiego okresu od długiego. Gdyby klasyczna szkoła ekonomii poszła za tym rozróżnieniem, zamiast trzymać się analizy długiego cyklu, zapoczątkowanej przez Smitha i Ricarda, [...] być może dałoby się uniknąć wielkiego krachu lat 1930. [...] Drugi wkład Hume’a polega na akcentowaniu psychologicznych czynników jako składnika procesów ekonomicznych i politycznych, w tym problemów pieniądza i handlu [17]. Podmiotem ekonomii politycznej był dla Hume’a człowiek, a nie mechanizm, cena czy koszt. Próbując uczynić ekonomię bardziej „naukową”, klasyczna szkoła stopniowo eliminowała człowieka i dopiero 
w epoce Keynesa czynniki psychologiczne jako wpływające zmienne zostały przywrócone w ekonomii [Lyon 1991, 35].

Lyon zwraca też uwagę, że różnica pomiędzy wysokimi i niskimi stopami procentowymi – jak pisze Hume w eseju Of Interest – „zależy nie tyle od ilości pieniądza, ile od nawyków i obyczajów [ludzi], które biorą górę. Tylko to wpływa na wzrost lub spadek popytu na pożyczanie” [Hume 1994, 128]. Akcentując znaczenie zachowania podmiotów procesów ekonomicznych, Hume propagował teorię monetarną, na gruncie której niska stopa procentowa stanowi rezultat sił psychologicznych tkwiących u podstaw popytu i podaży kapitału w ramach rozwijającej się gospodarki. Tym samym antycypował on do pewnego stopnia późniejsze koncepcje Irvinga Fishera [Lyon 1991, 36] [18].

W obszarze handlu międzynarodowego Hume opowiadał się za znoszeniem barier i ograniczeń, których źródła upatrywał – zgodnie z przesłankami wyłożonymi w Traktacie i Badaniach – w emotywnej, a nie racjonalnej stronie natury ludzkiej. Tak też widział „przesąd” polityków, którzy boją się odpływu kruszców ze swego kraju i ujemnego bilansu handlowego. Ponadto w stosunkach ekonomicznych między różnymi krajami występuje wiele uprzedzeń, animozji i resentymentów, które nie sprzyjają rozwojowi wzajemnie korzystnej wymiany.

Analizując zagadnienie zmieniających się cen oraz nierównowagi w bilansach handlowych, Hume argumentował na rzecz samoregulującej się gospodarki międzynarodowej. Podkreślając, że międzynarodowy podział pracy jest podstawą handlu międzynarodowego, w eseju Of the Jealousy of Trade pisał:

[...] wzrost bogactw i handlu w jakimś narodzie, zamiast osłabiać, powszechnie sprzyja bogactwu i rozwojowi handlu wszystkich jego sąsiadów. [...] tam, gdzie istnieje otwarta i bezpieczna komunikacja między narodami, jest niemożliwe, by krajowa przedsiębiorczość każdego z nich nie została zwiększona w wyniku ulepszeń dokonywanych w pozostałych [Hume 1994, 150].

Zagadnienie nakładania podatków przez państwo Hume ujmuje w kon-tekście swego fundamentalnego założenia, że polityka winna służyć gospodarce, mając na celu wzrost przedsiębiorczości jednostek, a co za tym idzie – wzrost bogactwa narodowego. W eseju O podatkach przeprowadza on porównanie między różnymi rodzajami podatków, zauważając, że „najbardziej szkodliwe są podatki nakładane arbitralnie”:

Przekształcają się one zwykle, poprzez system ich pobierania, w kary wymierzone w przedsiębiorczość. Takie podatki są bardziej dotkliwe z powodu ich nieuniknionej nierówności niż rzeczywistych obciążeń, jakie nakładają. Jest zatem czymś zaskakującym, że widzimy je wśród wszystkich cywilizowanych narodów [Hume 2000, 41].

Podobnie jak w innych esejach, omawianą problematykę Hume ilustruje licznymi przykładami wziętymi z historii. Na przykład w celu ukazania zgubnych dla państwa konsekwencji, do jakich może dojść, gdy władza nakłada podatki 
w sposób arbitralny, przywołuje sytuację ekonomiczną państwa u schyłku cesarstwa rzymskiego zachodniego:

Historycy informują nas, że jedną z głównych przyczyn upadku państwa rzymskiego była zmiana, którą Konstantyn [Wielki] wprowadził w dziedzinie finansów, zastępując powszechnym podatkiem pogłównym prawie wszystkie dziesięciny, cła i akcyzy, składające się poprzednio na dochody imperium [19]. Ludy wszystkich prowincji były tak gnębione i uciskane przez poborców podatkowych , że z radością przyjmowały ratunek ze strony najeżdżających oddziałów barbarzyńców, panowanie których – jako że ci mieli mniejsze potrzeby i mniej sztuki – traktowali jako coś lepszego niż wyrafinowana tyrania Rzymian [ibid.].

Bibliografia

Blaug M., 1992, The Methodology of Economics, or, How Economists Explain , 2nd ed., Cambridge.

Blaug M., 2000, Teoria ekonomii. Ujęcie retrospektywne , H. Hagemejer i in. (tłum.), Warszawa.

Encyclopaedia Britannica , hasło: Hume, David .

Fieser J., David Hume (1711–1776) – Essays, Moral, Political and Literary , [w]: The Internet Encyclopedia of Philosophy , J. Fieser ed., hasło: David Hume 
(1711–1776). Life and Writings , [20.02.2006].

Górski J., 1984, Zarys historii ekonomii politycznej , wyd. II, Warszawa.

Greig J.Y.T., 1934, David Hume , London.

Hayek F.A., 1980, The Road to Serfdom (1944), Chicago.

Hume D., 1955, Writings on Economics , E. Rotwein (ed.), Edinburgh–Wisconsin.

Hume D., 1994, Political Essays , ed. K. Haakonssen, Cambridge.

Hume D., 2000, O podatkach , S. Zabieglik (tłum.), „Pieniądze i Więź” 2 (7), s. 40–43.

Hume D., 2002, Wybór esejów , M. Filipczuk (tłum.), „Principia” XXXII–XXXIII, Kraków, s. 25–76.

Hume D., 2004, O pisaniu esejów , T. Sieczkowski (tłum.), [w:] idem, Badania dotyczące rozumu ludzkiego , Kraków, s. 134–137.

Hume D., 2005, Essays moral, political, literary (1777) , The Online Library of Liberty, Liberty Fund, Inc. [elektroniczna wersja wydania: Essays moral, political, literary , Eugene F. Miller (ed.), Indianapolis 1987].

Hutchison T.W., 1953, Berkeley’s Querist and Its Place in the Economic Thought of the Eighteenth Century , „British Journal for the Philosophy of Science” 4, no. 13, 
s. 52–77.

Landreth H., Colander D.C., 1998, Historia myśli ekonomicznej , A. Szeworski (tłum.), Warszawa.

Livingston D., Martin M. (eds.), 1991, Hume as Philosopher of Society, Politics and History , Rochester.

LoveToKnow 1911 Online Encyclopedia , 2004, hasło: David Hume . [20.02.2006].

Lyon R., 1991, Notes on Hume’s Philosophy of Political Economy , [w:] [Livingston, Martin 1991, 35–39].

Romanow Z.B., 1999, Historia myśli ekonomicznej w zarysie , wyd. II zmienione, Po-
znań.

Smith A., 1954, Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów , t. 1–2, J. Drewnowski i E. Lipiński (red.), Warszawa.

Smith A., 1989, Teoria uczuć moralnych , D. Petsch (tłum.), Warszawa.

Spychalski G.B., 2002, Zarys historii myśli ekonomicznej , Warszawa–Łódź.

Stankiewicz W., 1987, Historia myśli ekonomicznej , wyd. II rozszerzone, Warszawa.

Wennerlind C., 2001, The Link between David Hume’s ‘Treatise of Human Nature’ and His Fiduciary Theory of Money , „History of Political Economy” 33 (1), s. 139
–160 HYPERLINK "http://hope.dukejournals.org/cgi/reprint/33/1/139" http://hope.dukejournals.org/cgi/reprint/33/1/139 [26.02.2006].

Wolski J., 1979, Historia powszechna. Starożytność , wyd. 3. popr. i uzupełn., Warszawa.

Zabieglik S., 2001, Filozofia w uniwersytetach szkockich w XVIII w. , [w:] Pasja czy misja? O uczeniu filozofii , D. Prabucka, A. Olech i M. Woźniczka (red.), Częstochowa, s. 115–134.

Zabieglik S., 2003, Adam Smith , „Myśli i Ludzie”, Warszawa.

NOWA KRYTYKA 20–21 Rok 2007 ISSN 0867-647X

[1] Wydanie I: Essays, Moral and Political, vol. I – 1741, vol. II – 1742.

[2] Poszczególne tomy wydawane były (w odwrotnej kolejności) w latach 1754–1762. 
W 1762 r. ukazało się sześciotomowe wydanie The History of England. From the Invasion 
of Julius Caesar to The Revolution in 1688, new edition, corrected, z kolejnymi tomami uporządkowanymi chronologicznie.

[3] W tym czasie Home prowadził eksperymenty z nawożeniem gleby na terenie swej posiad-łości Kames.

[4] Polski przekład [E] zawiera 19 esejów, głównie o treści filozoficznej; zostały one poprzedzone doskonałym wprowadzeniem W. Tatarkiewicza Eseje Dawida Hume’a. Z najnowszych wydań esejów Hume’a na uwagę zasługują: [Hume 1955] i [Hume 1994].

[5] Zob. polski przekład w tym numerze, s. 439–454.

[6] Zob. [Fieser, David Hume], [Encyclopaedia Britannica], [LoveToKnow].

[7] Oba te twierdzenia znaleźć możemy już w Querist G. Berkeleya. Zob. [Hutchison 1953].

[8] Hume używa terminu money – oznaczającego u niego pieniądz kruszcowy, tzn. złoto 
i srebro – także w znaczeniu liczby mnogiej.

[9] „Pieniądz nie jest, właściwie rzecz biorąc, żadnym z przedmiotów handlu, a jedynie środkiem, na który ludzie zgodzili się, by ułatwić sobie wymianę dóbr. Nie jest on żadnym z kół zamachowych handlu, a jedynie oliwą czyniącą ruch tych kół gładkim i swobodnym” [Hume 1994, Of Money, 115].

[10] Hume nie jest wymieniony przez Smitha z nazwiska; informacja pochodzi od tłumacza polskiego.

[11] W artykule The Link between David Hume’s ‘Treatise of Human Nature’and His Fiduciary Theory of Money Carl Wennerlind stawia sobie za cel wykazanie, że źródła teorii monetarnej Hume’a odnaleźć można w ks. III Traktatu o naturze ludzkiej (III, II, 5), w rozdziale „O mocy obowiązującej przyrzeczeń” [Wennerlind 2001].

[12] C. Wennerlind podaje przykłady autorów, którzy uważają Hume’a za głębokiego myśliciela-ekonomistę, oraz tych, którzy są odmiennego zdania [Wennerlind 2001, 139 (przyp. 2.)].

[13] Myśl Hume’a, że wolność ekonomiczna jest warunkiem koniecznym wolności politycznej, rozwinął F.A. Hayek w książce The Road to Serfdom [Hayek 1980].

[14] Chapter 5. The distinction between positive and normative economics.

[15] Warto dodać, że podobną teorię opracował ponad dwadzieścia lat wcześniej Irlandczyk Richard Cantillon (1680–1734), przebywający na emigracji we Francji. Jego dzieło Essai sur la Nature du Commerce ukazało się jednak dopiero w 1755 r. Jak pisze M. Blaug, Cantillon „stawia analizę monetarną na nogi, wskazując, iż oddziaływanie wzrostu ilości pieniądza na ceny i dochód zależy od sposobu, w jaki strumień gotówki dostaje się do gospodarki” [Blaug 2000, 43].

[16] Nawiasem mówiąc, można jednak mieć wątpliwości, czy polscy historycy myśli ekonomicznej znają poglądy ekonomiczne Hume’a z lektury jego esejów, czyli z pierwszej ręki. 
U żadnego z wymienionych wyżej autorów nie pojawia się bowiem ani jeden tytuł eseju, a wypadku W. Stankiewicza można nawet odnieść wrażenie, że autor niezbyt dobrze orientuje się 
w twórczości szkockiego myśliciela, gdyż – mając na myśli jego teorie ekonomiczne – pisze: „Sprawom tym poświęcił [Hume] zwłaszcza dwie prace: Rozprawy polityczne (Political Discourses, 1752) oraz Szkice i traktaty o różnych sprawach (Essays and Treatises on Several Subjects, 1777)” [Stankiewicz 1987, 120]. Oczywiście, nie są to „dwie prace”, ale tytuły publikacji, 
w których znajdują się m.in. eseje Hume’a o treści ekonomicznej, wymienione w niniejszym artykule.

[17] Zob. artykuł w tym numerze: K. Kopczyńska, S. Zabieglik, Psychologia ekonomiczna Dawida Hume’a, s. 421–438.

[18] Co się tyczy koncepcji Fishera zob. np. [Landreth, Colander 1998, 382–385].

[19] Według J. Wolskiego podatek zwany annona, wymierzany w zależności od liczby pracujących na danej jednostce gruntu, a więc stanowiący połączenie podatku gruntowego z podatkiem pogłównym, wprowadził Dioklecjan. Podatek ten pobierany był głównie w naturze (produkty żywnościowe, pasza dla zwierząt pociągowych itp.). System ten rujnował drobnych rolników, kolonów i wolnych chłopów. W tej sytuacji nasiliły się ucieczki, zwłaszcza kolonów, którzy tworzyli bandy rozbójników. Aby zapobiec temu zjawisku, Dioklecjan wydał edykty przypisujące kolonów do ziemi. Konstantyn Wielki i jego następcy rozszerzyli te zarządzenia [Wolski 1979].

Dodano dnia:5 maja 2009

Niedawno opublikowane